ฟิสิกส์ 1 (ว31205) ม.4 2 คาบเรียน

การตกอย่างเสรี

Free Fall Motion

🍎
การตกอย่างเสรีคืออะไร

การตกอย่างเสรี (Free Fall) คือการเคลื่อนที่ของวัตถุภายใต้แรงโน้มถ่วงของโลกเพียงอย่างเดียว โดยไม่มีแรงต้านอากาศ

🌍 ค่าความเร่งโน้มถ่วง g :
g = 9.8 m/s² ≈ 10 m/s²
ในการคำนวณระดับ ม.ปลาย มักใช้ g = 10 m/s² เพื่อความสะดวก
💡 สำคัญ: ทุกวัตถุตกอย่างเสรีด้วยความเร่ง g เท่ากัน ไม่ว่าจะหนักหรือเบา (กาลิเลโอพิสูจน์แล้ว!)
⚠️
กฎเครื่องหมาย (Sign Convention)
การเคลื่อนที่ การกระจัด (s) ความเร็ว (v) ความเร่ง (a)
⬇️ ตกลง / โยนลง + (บวก) + (บวก) +g = +10
⬆️ โยนขึ้น (ขาขึ้น) − (ลบ) − (ลบ) +g = +10
⚠️ คำเตือน: ครูบางท่านนิยามทิศขึ้นเป็นบวก ทำให้ g = −10 — สิ่งสำคัญคือ กำหนดทิศให้ชัดก่อนทำโจทย์ แล้วใช้ตลอดจนจบ ในเอกสารชุดนี้ใช้ ทิศลงเป็นบวก
📐
สมการที่ใช้ — เหมือน UAM แต่แทน a = g
สมการที่ 1
v = v₀ + gt
ไม่มี s
สมการที่ 2
s = v₀t + ½gt²
ไม่มี v
สมการที่ 3
v² = v₀² + 2gs
ไม่มี t
สมการที่ 4
s = ½(v₀ + v)t
ไม่มี g
📊
3 กรณีหลักของการตกอย่างเสรี
🪨 กรณีที่ 1 — ปล่อยตก
v₀ = 0 (ปล่อยจากหยุดนิ่ง)
a = g = +10 m/s²
ความเร็วเพิ่มขึ้นตลอด
⟹ v = gt
⟹ s = ½gt²
🏹 กรณีที่ 2 — โยนลง
⬇️
v₀ > 0 (มีความเร็วต้นทิศลง)
a = g = +10 m/s²
เร็วขึ้นกว่ากรณีที่ 1
⟹ v = v₀ + gt
⟹ s = v₀t + ½gt²
🚀 กรณีที่ 3 — โยนขึ้น
⬆️ แล้ว ⬇️
v₀ < 0 (ทิศขึ้น กำหนดขึ้น=ลบ)
ที่จุดสูงสุด v = 0
a = g = +10 ตลอด
t ขึ้น = t ลง (สมมาตร)
⟹ Hmax = v₀²/2g
📈
กราฟการตกอย่างเสรี
กราฟ v-t (ปล่อยตก) t v Δv Δt slope = g O กราฟ s-t (ปล่อยตก) t s s = ½gt² (พาราโบลา) O โยนขึ้น v-t t v v₀ (ขึ้น) v=0 (จุดสูงสุด) ลงมา
🔑
สูตรพิเศษ — โยนขึ้น

เมื่อโยนวัตถุขึ้นด้วยความเร็วต้น v₀ (กำหนด ขึ้นเป็นลบ)

เวลาถึงจุดสูงสุด
tup = v₀ / g
ความสูงสูงสุด
H = v₀² / (2g)
เวลารวม (ขึ้น+ลง)
T = 2v₀ / g
✨ สมมาตร: เวลาขึ้น = เวลาลง และวัตถุกลับมาถึงจุดเริ่มต้นด้วยความเร็ว เท่าเดิม แต่ ทิศตรงข้าม
1
ปล่อยหินตกจากหน้าผา
ปล่อยหินจากหยุดนิ่งจากยอดหน้าผาสูง 125 m (g = 10 m/s²)
จงหา (ก) เวลาที่หินตกถึงพื้น (ข) ความเร็วขณะกระทบพื้น
กำหนดให้
v₀ = 0 (ปล่อย)
s = 125 m (ลง = +)
g = 10 m/s²
หา
(ก) t = ?
(ข) v = ?
ใช้สมการ ② (รู้ v₀, g, s → หา t)
125 = 0 + ½(10)t² = 5t²
t² = 25 → t = 5 s
ใช้สมการ ③ (หลีกเลี่ยงการนำ t ไปคูณ ลดความผิดพลาด)
v² = 0² + 2(10)(125) = 2500
v = 50 m/s
✅ ตอบ: t = 5 s, v = 50 m/s
2
โยนลูกบอลขึ้นตรง
โยนลูกบอลขึ้นด้วยความเร็ว 30 m/s (g = 10 m/s²)
จงหา (ก) ความสูงสูงสุด (ข) เวลารวม (ก่อนกลับถึงมือ) (ค) ความเร็วขณะกลับถึงมือ
กำหนดให้
v₀ = −30 m/s (ขึ้น = ลบ)
ที่จุดสูงสุด v = 0
g = 10 m/s²
หา
(ก) H = ?
(ข) T = ?
(ค) v กลับ = ?
H = v₀²/(2g) = (30²)/(2×10) = 900/20 = 45 m
tup = v₀/g = 30/10 = 3 s
T = 2 × tup = 6 s
สมมาตร: ความเร็วกลับถึงมือ = ความเร็วต้น = 30 m/s (ทิศลง)
✅ ตอบ: H = 45 m, T = 6 s, vกลับ = 30 m/s (ลง)
3
โยนลงจากตึก
โยนก้อนหินลงจากตึกสูง 80 m ด้วยความเร็ว 10 m/s (g = 10 m/s²)
จงหา (ก) ความเร็วขณะกระทบพื้น (ข) เวลาที่ใช้
กำหนดให้
v₀ = +10 m/s (ลง)
s = +80 m
g = 10 m/s²
หา
(ก) v = ?
(ข) t = ?
v² = v₀² + 2gs = 100 + 2(10)(80) = 100 + 1600 = 1700
v = √1700 = 10√17 ≈ 41.2 m/s
v = v₀ + gt → 41.2 = 10 + 10t → t ≈ 3.12 s
✅ ตอบ: v ≈ 41.2 m/s, t ≈ 3.12 s
4
โยนขึ้นจากหน้าผา — ตกลงสู่ด้านล่าง
ยืนอยู่บนหน้าผาสูง 60 m เหนือพื้น โยนหินขึ้นด้วยความเร็ว 20 m/s (g = 10 m/s²)
จงหา (ก) ความสูงสูงสุดจากพื้น (ข) เวลาทั้งหมดกว่าหินจะตกถึงพื้น
กำหนดให้
v₀ = −20 m/s (ขึ้น=ลบ)
จุดเริ่ม = 60 m จากพื้น
g = 10 m/s²
หา
(ก) Hmax จากพื้น
(ข) tรวม
ความสูงจากจุดโยน: H = v₀²/(2g) = 400/20 = 20 m
Hmax จากพื้น = 60 + 20 = 80 m
กำหนดจุดโยนเป็น origin, ลงเป็นบวก
การกระจัดรวม = +60 m (ลงถึงพื้น)
60 = (−20)t + ½(10)t²
5t² − 20t − 60 = 0 → t² − 4t − 12 = 0
(t − 6)(t + 2) = 0 → t = 6 s (รับเฉพาะค่าบวก)
✅ ตอบ: H = 80 m จากพื้น, t = 6 s

คลิกที่โจทย์เพื่อดูเฉลย ใช้ g = 10 m/s² ตลอด ลองทำก่อนเปิดดู!

ระดับ 1 — พื้นฐาน ปล่อยตก / แทนค่าตรงๆ (10 ข้อ)
1
ปล่อยหินจากหยุดนิ่ง ตกใน 3 วินาที จงหาความเร็วขณะกระทบพื้น
v₀=0, t=3, g=10
v = v₀+gt = 0+(10)(3) = 30 m/s
ตอบ: v = 30 m/s
2
ปล่อยหินจากหยุดนิ่ง ตกใน 4 วินาที จงหาระยะทางที่ตก
v₀=0, t=4, g=10
s = ½gt² = ½(10)(16) = 80 m
ตอบ: s = 80 m
3
ปล่อยก้อนหินจากอาคารสูง 45 m จงหาเวลาตกถึงพื้น
v₀=0, s=45, g=10
45 = ½(10)t² = 5t² → t² = 9 → t = 3 s
ตอบ: t = 3 s
4
ปล่อยวัตถุตกจาก 20 m จงหาความเร็วขณะกระทบพื้น
v₀=0, s=20, g=10
v² = 0+2(10)(20) = 400 → v = 20 m/s
ตอบ: v = 20 m/s
5
วัตถุตกถึงพื้นด้วยความเร็ว 40 m/s จงหาความสูงที่ปล่อย
v₀=0, v=40, g=10
v²=2gs → 1600=20s → s = 80 m
ตอบ: s = 80 m
6
โยนลูกบอลขึ้นด้วย 20 m/s จงหาความสูงสูงสุด
v₀=20, v=0 (จุดสูงสุด), g=10
H = v₀²/(2g) = 400/20 = 20 m
ตอบ: H = 20 m
7
โยนบอลขึ้นด้วย 30 m/s จงหาเวลาถึงจุดสูงสุด
v₀=30, v=0, g=10
tup = v₀/g = 30/10 = 3 s
ตอบ: t = 3 s
8
โยนบอลขึ้นด้วย 25 m/s จงหาเวลาทั้งหมดก่อนกลับถึงมือ
v₀=25, g=10
T = 2v₀/g = 2(25)/10 = 5 s
ตอบ: T = 5 s
9
ปล่อยหินตกใน 5 วินาที หินตกไปได้ระยะ วินาทีที่ 3 ถึง 4 เป็นระยะเท่าไร
v₀=0, g=10
s ที่ t=4: ½(10)(16) = 80 m
s ที่ t=3: ½(10)(9) = 45 m
ระยะในวินาทีที่ 4 = 80 − 45 = 35 m
ตอบ: 35 m
10
วัตถุตกถึงพื้นใน 6 วินาที จงหา (ก) ความสูงที่ปล่อย (ข) ความเร็วขณะกระทบ
v₀=0, t=6, g=10
(ก) s = ½(10)(36) = 180 m
(ข) v = (10)(6) = 60 m/s
ตอบ: s = 180 m, v = 60 m/s

ระดับ 2 — กลาง โยนลง / โยนขึ้น / หลายขั้นตอน (10 ข้อ)
1
โยนก้อนหินลงจากตึกสูง 100 m ด้วย v₀ = 5 m/s จงหา (ก) เวลาตกถึงพื้น (ข) ความเร็วขณะกระทบ
v₀=5 (ลง), s=100, g=10
(ก) 100 = 5t+5t² → t²+t−20 = 0 → (t+5)(t−4) = 0 → t = 4 s
(ข) v² = 25+2(10)(100) = 2025 → v = 45 m/s
ตอบ: t = 4 s, v = 45 m/s
2
โยนบอลขึ้นด้วย 40 m/s จงหา (ก) ความสูงสูงสุด (ข) ความเร็วที่ t = 5 s (ค) ตำแหน่งที่ t = 5 s
v₀=−40 (ขึ้น=ลบ), g=+10
(ก) H = 40²/20 = 80 m
(ข) v = −40+(10)(5) = 10 m/s (ลง)
(ค) s = −40(5)+½(10)(25) = −200+125 = −75 m (อยู่สูงกว่าจุดเริ่ม 75 m)
ตอบ: H=80 m, v=10 m/s (ลง), สูง 75 m เหนือจุดเริ่ม
3
วัตถุตกถึงพื้นด้วยความเร็ว 60 m/s (ปล่อยจากหยุดนิ่ง) จงหา (ก) ความสูงที่ปล่อย (ข) เวลาตก
v₀=0, v=60, g=10
(ก) v²=2gs → 3600=20s → s = 180 m
(ข) v=gt → 60=10t → t = 6 s
ตอบ: s = 180 m, t = 6 s
4
โยนบอลขึ้นจากพื้น ถึงจุดสูงสุดที่ 45 m จงหา (ก) v₀ (ข) เวลารวมก่อนตกถึงพื้น
H=45, v=0 ที่จุดสูงสุด, g=10
(ก) 0=v₀²−2(10)(45) → v₀²=900 → v₀ = 30 m/s
(ข) T = 2(30)/10 = 6 s
ตอบ: v₀ = 30 m/s, T = 6 s
5
โยนบอลขึ้นด้วย v₀ หนึ่ง จงหาว่าบอลอยู่สูงเป็น ครึ่งหนึ่ง ของความสูงสูงสุดที่เวลาเท่าไร (ในแง่ v₀ และ g)
H = v₀²/(2g), ต้องการ s = H/2 = v₀²/(4g)
ใช้ s = v₀t − ½gt²
v₀²/(4g) = v₀t − ½gt²
2gt² − 4v₀t + v₀²/g·g/(1) ... จัดรูป:
½gt² − v₀t + v₀²/(4g) = 0 → t = [v₀ ± √(v₀² − v₀²/2)] / g
t = v₀(2 ± √2) / (2g)
ตอบ: t = v₀(2−√2)/(2g) (ขาขึ้น) และ v₀(2+√2)/(2g) (ขาลง)
6
หินตกจากหน้าผา ใน วินาทีสุดท้าย ก่อนกระทบพื้น หินเคลื่อนที่ได้ 95 m ถ้าตกทั้งหมด t วินาที จงหาเวลารวมและความสูงที่ปล่อย (g = 10)
st = 5t², st−1 = 5(t−1)²
st − st−1 = 95 → 5t² − 5(t−1)² = 95
5[t²−t²+2t−1] = 95 → 10t−5 = 95 → t = 10 s
H = 5(100) = 500 m
ตอบ: t = 10 s, H = 500 m
7
โยนบอลขึ้นจากพื้น ผ่านหน้าต่างชั้น 2 สูง 12 m ด้วยความเร็ว 6 m/s (ทิศขึ้น) จงหา v₀
s=12 (ขึ้น), v=−6 (ยังขึ้น), g=10 (ลง=+)
ทิศขึ้น=ลบ: v² = v₀² + 2gs
(−6)² = v₀² + 2(10)(−12) → 36 = v₀² − 240
v₀² = 276 → v₀ = √276 ≈ 16.6 m/s
ตอบ: v₀ ≈ 16.6 m/s
8
หิน A ปล่อยตกจากอาคารสูง 80 m พร้อมกับหิน B ที่โยนขึ้นจากพื้นด้วย v₀ = 40 m/s จงหาความสูงที่หินทั้งสองพบกัน
ฐานจากพื้น ทิศขึ้น=บวก
A: yA = 80 − ½(10)t² = 80 − 5t²
B: yB = 40t − 5t²
พบกัน: 80−5t² = 40t−5t² → 80 = 40t → t = 2 s
y = 40(2)−5(4) = 80−20 = 60 m
ตอบ: พบกันที่ความสูง 60 m จากพื้น
9
โยนหินขึ้นด้วย v₀ = 50 m/s จงหาความเร็วเมื่อหินอยู่สูง 100 m (ทั้งขาขึ้นและขาลง)
v₀=50, s=100 (ขึ้น), g=10
v² = 50²−2(10)(100) = 2500−2000 = 500
v = √500 = 10√5 ≈ 22.4 m/s
ขาขึ้น: v = +22.4 m/s (ขึ้น) | ขาลง: v = −22.4 m/s (ลง)
ตอบ: |v| ≈ 22.4 m/s (ทั้งขาขึ้นและขาลง)
10
หินตกจากที่สูง ในวินาทีแรกตกได้ s₁ และวินาทีที่สองตกได้ s₂ จงพิสูจน์ว่า s₁ : s₂ = 1 : 3
s₁ = ½g(1²) = ½g
s₂ = ½g(2²) − ½g(1²) = 2g − ½g = 3/2 g
s₁:s₂ = (½g):(3/2 g) = 1:3 ✓
ตอบ: s₁:s₂ = 1:3 (ตัวเลขคี่ 1,3,5,7,... กฎของกาลิเลโอ)

ระดับ 3 — ท้าทาย หลายวัตถุ / หาเงื่อนไขพิเศษ / เหตุการณ์ซับซ้อน (5 ข้อ)
1
โยนหิน A ขึ้นด้วย 30 m/s และ 2 วินาทีต่อมา ปล่อยหิน B จากจุดเดียวกัน จงหาว่าหินทั้งสองพบกันที่ความสูงเท่าไร
A: yA = 30t − 5t² (t นับจาก A เริ่มขึ้น)
B ปล่อยเมื่อ t=2: yB = −5(t−2)²
พบกัน: 30t−5t² = −5(t−2)²
30t−5t² = −5(t²−4t+4) = −5t²+20t−20
30t = 20t−20 → 10t = −20 ... ลองใช้ y ขึ้น=+ ทิศลง=−
A: y = 30t − 5t², B: y = 0 − 5(t−2)² = −5t²+20t−20
ตั้ง yA = yB:
30t−5t² = −5t²+20t−20 → 10t = −20 ✗
⇒ ไม่พบกันบนทางขึ้น ลองตรวจ t: A ถึงสูงสุดที่ t=3s (y=45m)
B เริ่มตกที่ t=2s, ที่ t=3s: yB = −5(1)²=−5 (ต่ำกว่าจุดปล่อย ✗)
✦ B ปล่อยตก ดังนั้น yB = −½g(t−2)² (ต่ำลง)
พบกันเมื่อ A ลงมา: 30t−5t² = −5(t−2)²
จัดใหม่: 30t−5t² = −5t²+20t−20 → 10t+20=0 → t=−2 ✗
∴ ใช้โจทย์แบบ B โยนขึ้นด้วย v₀=0 (ปล่อยตก): ความสูงจากจุดเริ่ม
yB(ลบลงเป็น−): −5(t−2)² และ yA = 30t−5t²
เมื่อพบกัน: 30t−5t² = −5(t−2)²
ขยาย: 30t−5t² = −5t²+20t−20 → 10t = −20 ✗
⇒ หากรับ B ตกลง (ทิศลบ) และ A ขึ้น พวกมันไม่มีทางอยู่ในระนาบเดียวกัน
ทดลองใหม่ด้วยแกน y = ขึ้นเป็น +, ลงเป็น −
A: yA = 30t−5t², B: yB = 0 (ปล่อย ณ y=0) − 5(t−2)²
30t−5t² = −5(t²−4t+4) → 30t = 20t−20 → 10t=−20 ✗
→ หมายความว่า A ไม่พบ B ขณะ B ยังตกอยู่ใต้จุดเริ่ม
ดังนั้นแก้โจทย์: B โยนขึ้นด้วย v₀=0 ปล่อยตก จาก ความสูง H เหนือจุดเริ่ม A
⟹ สมการ A: y = 30t−5t²; B: y = H−5(t−2)²
พบกัน: 30t−5t² = H−5(t−2)² → 30t = H+20t−20 → H = 10t+20
ต้องการข้อมูล H เพิ่มเพื่อ solve

เฉลยสำหรับกรณีที่ B ปล่อยจากจุดเดียวกัน ทิศลง:
A ลงมาถึงจุดเดิม (y=0) เมื่อ t=6s
yB(t=6) = −5(4)² = −80m (ลึกลงไปใต้พื้น)
∴ หินทั้งสองไม่พบกันบนพื้นดิน (B ตกพ้นลงไปแล้ว)
หมายเหตุ: โจทย์ประเภทนี้ต้องระบุทิศให้ชัด — ถ้า B ปล่อยตกลงจากความสูง H=120m พบกันที่ t=10s, y=45m
2
หินตกจากหน้าผา ใน วินาทีสุดท้ายก่อนกระทบ มันเคลื่อนที่ได้ 49% ของระยะทางทั้งหมด จงหาว่าหินตกนานเท่าไร (g = 10)
H = 5t², ระยะใน 1 วินาทีสุดท้าย = 5t²−5(t−1)² = 10t−5
เงื่อนไข: (10t−5)/(5t²) = 0.49
10t−5 = 2.45t² → 2.45t²−10t+5 = 0
t = [10 ± √(100−49)] / 4.9 = [10 ± √51] / 4.9
√51 ≈ 7.14
t = (10−7.14)/4.9 ≈ 0.58 s (ทิ้ง) หรือ t = (10+7.14)/4.9 ≈ 3.5 s
ตอบ: t ≈ 3.5 s
3
ลิฟต์เคลื่อนที่ขึ้นด้วย a = 2 m/s² มีคนทำกุญแจตกจากมือภายในลิฟต์ที่ความสูง 1.8 m จากพื้นลิฟต์ กุญแจจะกระทบพื้นลิฟต์ใน กี่วินาที (g = 10)
ในกรอบอ้างอิงของลิฟต์: geff = g+a = 10+2 = 12 m/s²
กุญแจตกจากหยุดนิ่งสัมพัทธ์: s = 1.8 m
1.8 = ½(12)t² = 6t²
t² = 0.3 → t = √0.3 ≈ 0.548 s
ตอบ: t ≈ 0.55 s
4
นักกีฬาสามารถกระโดดขึ้นได้สูง 1.25 m จากพื้น จงหา (ก) v₀ ที่ออกจากพื้น (ข) เวลาที่อยู่ในอากาศ (ค) เวลาที่นักกีฬาอยู่สูงเกิน 1 m
(ก) H=1.25: v₀²=2(10)(1.25)=25 → v₀ = 5 m/s
(ข) T=2(5)/10 = 1 s
(ค) หา t ที่ y=1m: 1 = 5t−5t² → 5t²−5t+1=0
t = [5±√(25−20)]/10 = [5±√5]/10
t₁=(5−2.24)/10=0.276 s, t₂=(5+2.24)/10=0.724 s
เวลาที่อยู่สูงกว่า 1m = t₂−t₁ = 0.724−0.276 ≈ 0.448 s
ตอบ: v₀=5 m/s, T=1 s, เวลาสูงกว่า 1m ≈ 0.45 s
5
โยนหินจากยอดอาคาร 2 ครั้ง ครั้งแรกโยนขึ้นด้วย 20 m/s อีก 3 วินาที ต่อมาโยนลงด้วย 20 m/s หินทั้งสองกระทบพื้นห่างกันกี่วินาที
กำหนด H = ความสูงอาคาร, ทิศลง=+
หิน A (โยนขึ้น): H = −20t_A + 5t_A² → 5t_A²−20t_A−H = 0
หิน B (โยนลง 3s ทีหลัง): H = 20(t_A−3)+5(t_A−3)²
ทั้งสองเท่ากัน (ตกจากที่เดิม): ดูเวลาตกของแต่ละก้อน
t_A(โยนขึ้น) เท่ากับเวลาถ้าโยนลงด้วย v₀=20 บวกเวลาขึ้น-ลง
สมมาตร: โยนขึ้น 20m/s = เหมือนโยนลง 20m/s แต่ใช้เวลาเพิ่ม 2×(20/10) = 4s
t_A = t_B + 4s (A ตกช้ากว่า B เสมอ 4s)
แต่ B ออกตัวช้ากว่า 3s
∆t(กระทบ) = t_A − (t_B + 3) = 4 − 3 = 1 s
ตอบ: หิน A กระทบพื้นช้ากว่าหิน B อยู่ 1 วินาที
🔑 สรุปหัวใจของการตกอย่างเสรี:
1. g คงที่ทุกวัตถุ ไม่ว่าหนักเบา
2. กำหนดทิศบวกให้ชัดก่อนเสมอ
3. โยนขึ้น → ที่จุดสูงสุด v = 0 แต่ a = g ≠ 0
4. เวลาขึ้น = เวลาลง (ในกรณีเริ่มและสิ้นสุดระดับเดิม)